УДК 340.13(075.8)
ББК 67.022.14я73-1
Ю70
Электронные версии книг
на сайте www.prospekt.org
Рецензенты:
Белоусов С. А., доктор юридических наук, профессор, проректор по научной работе
Саратовской государственной юридической академии;
Власенко Н. А., доктор юридических наук, профессор, профессор кафедры теории
государства и права Юридического института Российского университета дружбы народов
имени Патриса Лумумбы, главный научный сотрудник Института законодательства
и сравнительного правоведения при Правительстве Российской Федерации;
Головкин Р. Б., доктор юридических наук, профессор, профессор кафедры теории и
истории государства и права Юридического института имени М. М. Сперанского Владимирского
государственного университета имени А. Г. и Н. Г. Столетовых.
Под редакцией доктора юридических наук, профессора, заслуженного деятеля науки
Российской Федерации, почетного работника высшего профессионального образования
Российской Федерации В. М. Баранова.
Ю70
Юридическая техника. Juridical Techniques : учебник / под ред. В. М. Баранова.
— 3-е изд., перераб. и доп. — Москва : Проспект, 2025. — 752 с.
ISBN 978-5-392-44538-7
Учебник раскрывает как фундаментальные основы, так и прикладные аспекты
технико-юридического оформления нормативных, интерпретационных, правореализационных
государственных решений. Юридическая техника выступает мощной
организационно-управленческой системой, влияющей не только на форму, но и на
содержание правовых предписаний.
Книга состоит из 32 разделов. Представляет собой попытку развернутого системного
изложения основных средств юридической техники, реализация которых иллюстрируется
новейшими достижениями правовой практики. Содержит учебные задания,
вопросы для самоконтроля, тесты и литературу, которые могут быть предметно
использованы в процессе обучения.
Законодательство приведено по состоянию на февраль 2025 г.
Учебник адресован студентам и преподавателям юридических вузов. Может быть
интересен депутатскому корпусу всех уровней, работникам правовых управлений и отделов
исполнительных органов государственной власти и всем, кого беспокоит качество
правовой основы жизни общества.
УДК 340.13(075.8)
ББК 67.022.14я73-1
Учебное издание
Баранов Владимир Михайлович и др.
ЮРИДИЧЕСКАЯ ТЕХНИКА
JURIDICAL TECHNIQUES
Учебник
Печать цифровая. Печ. л. 47,0. Тираж 1000 (1-й завод 50) экз..
ООО «Проспект»
Подписано в печать 27.08.2025. Формат 60×90 1
111020, г. Москва, ул. Боровая, д. 7, стр. 4.
ISBN 978-5-392-44538-7
© Коллектив авторов, 2021
© Коллектив авторов, 2025,
с изменениями
© ООО «Проспект», 2025
/16
Стр.2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.1. « »
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.2. . . . . . . . . . . . . 28
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34
2. ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
2.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56
3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
3.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
3.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
3.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
3.4.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
3.5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79
Стр.743
744
Оглавление
4 . . . . . . . . . . . . 80
4.1. . . . . . . . . . . . 80
4.2. . . . . . . . . . . . . . . 88
4.3. . . . . . . . . . . . 97
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107
5.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
5.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
5.2. . . . . . . . . . . 115
5.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
6. . . . . . . . . . . . . . . . . 127
6.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
6.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
6.3.
. . . . 142
6.4.
. . . . . . . . . . . . . . 143
6.5.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
6.6.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
7. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
7.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
7.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
7.3. . . . . . . . . . . . . . . . 168
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
Стр.744
Оглавление
745
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
8. . . . . . . . . . . . . . . . 182
8.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
8.2. . . . . . . . . . . . . 187
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197
9. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
9.1. : . . . . . . . . 199
9.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
9.3. . . . . . . . . . . . . . 211
9.4. . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
10. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
10.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
10.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230
10.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
10.4. . . . . . . . . . . . . . . . 237
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
11. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
11.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
11.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
11.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
11.4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258
11.5. -
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
Стр.745
746
Оглавление
12. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
12.1. . . . . . . . . . . . . . . . . 273
12.2. ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
12.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294
13. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
13.1. ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
13.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
13.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
13.4.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
14. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
14.1. . . . . . . . . . . . 307
14.2. . . . . . . . . . . . . . . . 311
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .317
15. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
15.1. ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
15.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
15.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
16.1. : , ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
Стр.746
Оглавление
747
16.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
16.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
16.4.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
17. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345
17.1. . . . . . . . . . . . 345
17.2. . . . . . . . . . . 353
17.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371
18. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
18.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
18.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
18.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
19. . . . . . . . . . . . . . 394
19.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394
19.2. . . . . . . . . . . . . . 398
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
20. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
20.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
20.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
20.3. -
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416
Стр.747
748
Оглавление
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .424
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .424
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .425
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .425
21. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
21.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
21.2. :
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429
21.3.
. . . . . . . . . . . . . 432
21.4. : -
. . . . . . . . . . . . . . 435
21.5.
-
. . . . . . . . . . . . . . . . 444
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .447
22 -
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
22.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
22.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457
22.3. . . . . . . 458
22.4. . . . . . 462
22.5. :
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472
23.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 474
23.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 474
23.2. . . . . . . . . . 476
23.3.
,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 482
Стр.748
Оглавление
749
23.4. ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493
24.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495
24.1. , . . . . . . . . 495
24.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 499
24.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504
24.4. . . . . . . 516
24.5.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 521
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 526
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .527
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .527
25.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
25.1. -
«»
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
25.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 534
25.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 537
25.4.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 550
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 551
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553
26.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554
26.1. . . . . . . . . . . 554
26.2. . . . . 555
26.3. . . . . . . . . . . . . . . 557
26.4. ()
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 558
26.5.
? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561
26.6. . . . . . . . . . . . 561
Стр.749
750
Оглавление
26.7. . . . . . . . . . . . 565
26.8. , ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
26.9. « » . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 568
26.10. . . . . . . . . . . . . . . 569
26.11. ,
,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 572
26.12. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 579
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 581
27. . . . . . . . . . . . . . . . 582
27.1. : ,
, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 582
27.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 590
27.3. :
,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 608
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 614
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 614
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 616
28.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 620
28.1.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 620
28.2. . . . . . . . . . . . 622
28.3. , ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 628
28.4. -
. . . . . . . . . . 633
28.5.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 637
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .647
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 648
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 654
29. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 656
29.1. , . . . . . 656
29.2.
. . . . . . . . . . . . . . 660
Стр.750
Оглавление
751
29.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 667
29.4. «» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 674
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 678
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 679
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 679
30. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 681
30.1. ,
, . . . . . . . . . . . . . . 681
30.2. , . . . . . . . . . . . . . . . . . 686
30.3. . . . . 687
30.4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 692
30.5.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 694
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .697
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .697
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 700
31. : , ,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 701
31.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 701
31.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 705
31.3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 707
31.4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 709
31.5. , . . . . . 712
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .717
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .717
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 720
32. . . . . . . . . . . 721
32.1. . . . . . . . . 721
32.2. . . . . . . . . . . . . . . . 729
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 736
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 736
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .737
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 739
Стр.751